blog-1

Տիեզերական գործունեությունը Հայաստանում. անցյալ, ներկա և ապագա

Թեև տիեզերական գործունեությունը հիմնականում իրականացվում է խոշոր երկրների (օրինակ՝ ԱՄՆ-ՆԱՍԱ, Ճապոնիա-JAXA) կամ երկրների խմբի կողմից (օրինակ՝ եվրոպական 22 երկրներ՝ Եվրոպական տիեզերական գործակալություն - ԵՏԳ), սակայն Հայաստանը ևս մասնակից և ներգրավված է եղել Տիեզերքի հետ կապված բազմաթիվ նախագծերում և համագործակցություններում, ներառյալ Բյուրականի աստղադիտարանի (ԲԱ) Տիեզերական աստղագիտության հետազոտական նախագծերը, Տիեզերական աստղագիտության սարքավորումների արտադրությունը ԲԱ-ի և Գառնիի տիեզերական աստղագիտության ինստիտուտի կողմից, տիեզերական ոլորտին առնչվող միջազգային կազմակերպությունների, միջազգային գիտաժողովների և դպրոցների կազմակերպմանը մասնակից լինելը և այլն:

Հայաստանն իր աստղագիտական և այլ հարակից նախադրյալներով մեծ ներուժ ունի համագործակցության հաստատման և տիեզերական գիտությունների և տիեզերական տեխնոլոգիաների խթանման գործում։

Տիեզերական աստղագիտությունը և տիեզերական հետազոտությունները ԲԱ-ում 1960-1980-ական թվականներին
Գրիգոր Գուրզադյանը (1922-2014) Հայաստանի տիեզերական աստղագիտության առաջամարտիկն էր և ԽՍՀՄ-ի ռահվիրաներից մեկը։ 1960-ականներին, կիրառելով Ռ-5 բալիստիկ հրթիռները, նա ղեկավարում էր Արեգակի և աստղերի գերմանուշակագույն և ռենտգենյան դիտումները։ ՀՍՍՀ ԳԱ հաղորդումներում 1966թ.-ին տպագրված նրա «Հզոր ռենտգենյան բռնկում Արեգակի վրա» աշխատանքը տիեզերական աստղագիտության վերաբերյալ ամենավաղ հոդվածներից է: Այնուհետև Գուրզադյանն անցավ տիեզերական ուղեծրային աստղադիտարանների նախագծմանը, որոնցից ամենահայտնին են «Օրիոնները»: 1971թ.-ի ապրիլին «Սալյուտ-1» առաջին տիեզերական կայանը ուղեծիր բարձրացրեց «Օրիոն-1»-ը, օբյեկտիվ պրիզմայով առաջին տիեզերական աստղադիտակը: Սակայն գագաթնակետն էր «Օրիոն-2»-ը, որը «Սոյուզ-13» տիեզերանավի վրա աշխատեց 1973թ.-ի դեկտեմբերին: Ստացվեցին մինչև 13-րդ աստղային մեծության աստղերի հազարավոր սպեկտրներ, մոլորակաձև միգամածության արբանյակային առաջին ԳՄ սպեկտրագրությունը` բացահայտելով նախկինում մոլորակաձև միգամածություններում չդիտված ալյումինի և տիտանի սպեկտրալ գծեր, առաջին անգամ միգամածությունից գրանցվեց երկֆոտոն ճառագայթում: Համեմատության համար կարելի է նշել, որ միևնույն ժամանակ ուղեծրում գտնվող ամերիկյան «Սքայլեբ»-ի ԳՄ աստղադիտակն ի վիճակի էր դիտել միայն մինչև 7.5-րդ մեծության աստղերը: Ստացված արդյունքները տպագրվեցին կարևորագույն աստղագիտական ամսագրերում, ներառյալ 3 հոդված հեղինակավոր «Nature»-ում:

1964-1968 թվականներին Բյուրականի աստղադիտարանում գործել է տիեզերական աստղագիտության հետազոտությունների բաժինը, այնուհետև ստեղծվել է տիեզերական հետազոտությունների մասնաճյուղը և գործել 1968-1973 թվականներին, ավելի ուշ Գառնիում բացվել է տիեզերական աստղագիտության լաբորատորիան և գործել 1973-1978 թվականներին, Բյուրականում 1978-1992 թվականներին գործել է արտամթնոլորտային աստղագիտության լաբորատորիան, իսկ 1992 թվականին՝ Գառնու տիեզերական աստղագիտության ինստիտուտը Գ.Գուրզադյանի ղեկավարությամբ:

1967-1973 թվականներին Գուրզադյանը ղեկավարել է ԲԱ տիեզերական հետազոտությունների մասնաճյուղը, 1973-1978 թվականներին՝ Գառնիի աստղագիտության լաբորատորիան, 1978-1992 թվականներին եղել է ԲԱ արտամթնոլորտային աստղագիտության լաբորատորիայի վարիչ, 1992-20 թվականներին Գառնիի տիեզերական աստղագիտության ինստիտուտի տնօրեն: Գուրզադյանը հրատարակել է Տիեզերական թռիչքների և Տիեզերական դինամիկայի հետ կապված գրքեր (Գուրզադյան 1992, 1996, 2002)։

1960-1990-ական թվականներին ԲԱ-ում և Գառնիում կազմակերպվել են խորհրդային տիեզերագնացների հատուկ դպրոցներ (նախաթռիչքային պատրաստություն), որտեղ աստղագիտական ​​գիտելիքներ են ստացել շուրջ 40 ապագա տիեզերագնացներ։

ԲԱ-ի հետազոտողները ներգրավված են եղել նաև այլ խորհրդային տիեզերական նախագծերում: Հրանտ Թովմասյանը (1929-2022) աշխատել է «Աստրոն» տիեզերական գերմանուշակագույն աստղադիտակի վրա (Ղրիմի աստղաֆիզիկական դիտարան, Բոյարչուկ և այլք (1984)): Թովմասյանի թիմը ստեղծել է տիեզերական աստղադիտարանի ուղեկցող համակարգ: Առաջարկվել է օֆսեթ ուղեցույց, որն իրականացվել է երկնքում դիտարկվող օբյեկտից ոչ հեռու գտնվող համեմատաբար պայծառ աստղի վրա։ Այն իրականացվել է «Գրանիտ» հատուկ կոնստրուկտորական բյուրոյում: Ծրագրի և արտադրության ղեկավարն էր Մարատ Քրմոյանը։ Աստղադիտակը ուղեծիր է դուրս բերվել 1984 թվականին։ Հետագայում Թովմասյանը նախաձեռնեց «Գլազար» տիեզերական գերմանուշակագույն աստղադիտակի նախագիծը՝ աստղասփյուռներում OB տիպի աստղերի հեռավոր գերմանուշակագույն ճառագայթման ուսումնասիրության համար: Տիեզերական «Գլազար» աստղադիտակը նախագծվել և կառուցվել է Գառնիի «Գրանիտ» ՓԲԸ-ում: Աստղադիտակի հայելու տրամագիծը 40 սմ էր։ Ռիչի-Կրետյեն օպտիկական համակարգը ապահովում էր 1,3 աստիճան տեսադաշտ: Դիտարկումները կատարվել են 1640A ալիքի երկարության վրա: Օգտագործված օպտիկա-էլեկտրոնային դետեկտորը դիտարկվող դաշտի 1640A պատկերը փոխանցում էր տեսողական լույսի վրա, մեծացնում այն և լուսանկարում սովորական ժապավենի վրա: 1987 թվականին աստղադիտակը դուրս բերվեց ուղեծիր և կցվեց Միր տիեզերակայանին (Թովմասյան և ուրիշներ 1988 թ.)։ Դիտարկումներն իրականացվել են տիեզերագնացների կողմից՝ մերձմոսկովյան «Էներգիա» տիեզերական հաղորդակցության կենտրոնի հրահաներով: Տիեզերագնացները նկարահանած ժապավենները Երկիր են հասցրել ուղեծրից վերադառնալուց հետո: Ձեռք բերվեցին մի շարք գիտական արդյունքներ, այդ թվում՝ OB աստղասփյուռների ուսումնասիրությունը, որոշ հեռավոր B տիպի աստղերի շուրջ փոշու թաղանթների հայտնաբերում և այլն:

1990 թվականին կառուցվել և ուղեծիր է հանվել «Գլազար-2» գերմանուշակագույն տիեզերական աստղադիտակը, որը կցված է «Միր» տիեզերակայանին։ Այն տարբերվում էր առաջին «Գլազարից» ավելի բարձր զգայունությամբ, որը ձեռք էր բերվել ավելի առաջադեմ գերմանուշակագույն ֆիլտրի կիրառմամբ։ Սակայն այն չաշխատեց Խորհրդային Միության փլուզումից հետո առաջացած խնդիրների պատճառով։

1990 թվականին «Գրանիտ» ՓԲԸ-ում մենք սկսեցինք ամբողջությամբ արտացոլող 1 մետրանոց Շմիդտի աստղաֆիզիկական ուղեծրային աստղադիտակի («Աշոտ») նախագծումը և պատրաստումը (Թովմասյան և այլք, 1991 թ.): Նախատեսվում էր պատկեր ստանալ և սպեկտրալ հետազոտություն կատարել երկնքի 1500Ա բարձրության վրա։ Սակայն Խորհրդային Միության փլուզման արդյունքում «Աշոտ»-ի արտադրության աշխատանքները դադարեցվեցին։

Ակադեմիկոս Նորայր Սիսակյանը (1907-1966) տիեզերական կենսաբանության և տիեզերական բժշկության (տիեզերական կենսաբժշկության) հիմնադիրներից էր։ Կենսաքիմիայի որոշ նոր ուղղությունների համար մենք պարտական ենք Սիսակյանին, ով ավելի շատ հետաքրքրված էր տիեզերական կենսաբանությամբ։ Գիտնականը համոզված էր, որ Տիեզերքում հարկավոր է կյանք և օրգանիզմ փնտրել, անկասկած, միկրոօրգանիզմներ էլ պետք է որ լինեն։ Այսպիսով, գիտական ​​հիմքը հիմնված էր գրավիտացիոն կենսաբանության զարգացման, չափումների ուսումնասիրության և, որպես հետևանք, տիեզերագնացների ընտրության և վերապատրաստման գիտական ​​սկզբունքների, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի խնդիրների, տիեզերագնացների գոյատևման և անվտանգության խնդիրների վրա: Նա չէր կասկածում, որ Գագարինի թռիչքը հաջողությամբ է պսակվելու, և համեստորեն հավատում էր, որ այդ հաջողությունը ներառում է նաև իր գիտական ​​ներդրումը։

«Վեներա» կայանի վայրէջքի մոդուլի հեռահաղորդակցության համակարգերը նախագծվել են ՀՀ ԳԱԱ հաստատություններում՝ ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտում (ղեկավար՝ Ռադիկ Մարտիրոսյան), իսկ խորհրդային տիեզերանավերի վրա մշակվել են մանրէների վրա փորձեր (ղեկավար՝ Էվրիկ Աֆրիկյան):

Տիեզերական աստղագիտությունը և տիեզերական հետազոտությունները ԲԱ-ում 2000-2010-ական թվականներին

Մի շարք աստղաֆիզիկական ուսումնասիրություններ են իրականացվել ԲԱ-ի գիտնականների կողմից ԱՄՆ (ՆԱՍԱ) և Եվրոպական (ԵՏԳ) տիեզերական աստղադիտարանների հետ միասին։ ԲԱ-ի որոշ գիտնականներ մասնակցել են ամերիկյան և եվրոպական տիեզերական աստղագիտության ծրագրերին, մասնավորապես, Արտաշես Պետրոսյանը մասնակցել է Հաբլ տիեզերական աստղադիտակի (HST) ծրագրերին (Հեյս և այլք, 2005, Կունթ և այլք, 2010, Մաս-Հեսսե և այլք, 2009) Բալթիմորի (ԱՄՆ) STScI-ի հետ համատեղ և Արեգ Միքայելյանի դիտողական նախագիծը՝ ուսումնասիրելու բարձր լուսավորության ենթակարմիր գալակտիկաները և ենթակարմիր ավելցուկային գալակտիկական աստղերը, որն, իրականացվել է Spitzer IR տիեզերական աստղադիտակի վրա (SST)՝ համագործակցելով Կոռնելի համալսարանի (Իթակա, Նյու Յորք) թիմի հետ (Հովհաննիսյան և ուրիշներ 2009 թ., Սարգսյան և այլք 2008 թ.):

Միքայելյանի աստղագիտական հետազոտությունների բաժինը ԲԱ-ում լայնորեն օգտագործում է տիեզերական բազմալիքային տվյալները աստղաֆիզիկական հետազոտությունների համար: Ամենակարևոր տիեզերական աստղադիտակները, որոնք օգտագործվում են բազմալիքային վերլուծության համար հետևյալն են՝ IRAS, ROSAT, HST, SST, WISE, Herschel և այլն:

ՀՀ ԳԱԱ Բյուրականի աստղադիտարանը 2014թ.-ին պայմանագիր է կնքել Ռուսաստանի Տիեզերական Ռոսկոսմոս գործակալության հետ, ըստ որի Բյուրականում իրականացվում է տիեզերական արհեստական ​​բեկորների (տիեզերական աղբի) մշտադիտարկում։ Ամեն տարի մոտ 200 դիտորդական գիշեր օգտագործվում է մոտ 400,000 չափումների համար, իսկ մոտ 600,000 ուղեծրեր՝ արհեստական արբանյակների վերականգնման համար: 2005 թվականին, Բյուրականի թվայնացված առաջին շրջահայության (DFBS կամ Մարգարյանի շրջահայություն) հիման վրա Արեգ Միքայելյանը ստեղծեց Հայկական վիրտուալ աստղադիտարանի (ArVO) նախագիծը (Միքայելյան 2006, 2007, Միքայելյան և այլք 2006), որը նույն թվականին միացավ Վիրտուալ աստղադիտարանների միջազգային ալյանսին (IVOA):

Վիրտուալ աստղադիտարաններն օգտագործում են աստղագիտության մեջ կուտակված բոլոր տվյալները, ինչպես ցամաքային, այնպես էլ տիեզերական աստղադիտակներից, դիտման բոլոր մեթոդներով, բոլոր ալիքի երկարությունների միջակայքում և բոլոր դարաշրջաններում, ինչը հսկայական առավելություն է տալիս հետազոտության բարդության և ամբողջականության առումով՝ համեմատած առանձին դիտարկումների և ուսումնասիրությունների հետ։ 2005 թվականից Միքայելյանը Վիրտուալ աստղադիտարանների միջազգային ալյանսի (IVOA) գործադիր կոմիտեի անդամ է: Ավելի ուշ՝ 2013 թվականին, Հայաստանը միացել է Մոլորակային տվյալների միջազգային ալյանսին (IPDA) որպես ասոցիացված անդամ, իսկ Միքայելյանը դարձել է IPDA-ի ղեկավար կոմիտեի անդամ:

IPDA-ն միավորում է կարևորագույն երկրների և համայնքների տիեզերական գործակալությունները՝ (ԱՄՆ Ազգային օդագնացության և տիեզերական վարչություն (ՆԱՍԱ), Եվրոպական տիեզերական գործակալություն (ԵՏԳ), Ճապոնիայի օդատիեզերական հետազոտությունների գործակալություն (JAXA), Չինաստանի ազգային տիեզերական վարչություն, Հնդկաստանի տիեզերական հետազոտությունների կազմակերպություն (ISRO), Մեծ Բրիտանիայի տիեզերական գործակալություն (UKSA), Գերմանիայի օդատիեզերական կենտրոն (DLR), Ֆրանսիայի Տիեզերական հետազոտությունների ազգային կենտրոն (CNES), Իտալիայի տիեզերական գործակալություն (ASI), Ռուսաստանի տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտ, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների տիեզերական գործակալությունը և Հայաստանը ներկայացնում է Հայկական աստղագիտական ընկերությունը (ՀԱԸ, ArAS):

IPDA-ն ստեղծում է տվյալների բազա բոլոր մոլորակային տվյալների համար (Սարգսյան և այլք.2016), և DFBS նախագիծը դրանում ներդրում է կատարել հայտնի աստղակերպերի հետ կապված տվյալների և նոր աստղակերպերի որոնման միջոցով (Բերտիե և այլք, 2009. Միքայելյան և այլք, 2019. Սարգսյան և այլք. 2012):